Pszczelarz — pasieka, miód i praca, której nie da się przyspieszyć

Pszczelarz to rzemieślnik, którego warsztatem jest pasieka — kilkanaście albo kilkaset uli w jednym miejscu, wśród lip, gryki, wrzosowisk albo sadów. Jego praca nie polega na „produkcji miodu": pszczoły robią miód same, a on odpowiada za to, żeby rodzina była zdrowa, miała matkę, zapasy i spokój. Poniżej: czym zajmuje się przez cały rok, jak powstaje miód, jak rozpoznać dobry wyrób i o co zapytać przed zamówieniem.

Pasieka w Sportynach nad Pasłęką — rzędy uli w październiku, po sezonie. Fot. MOs810 (CC BY 4.0), Wikimedia Commons

Kim jest pszczelarz — zawód czy hobby?

W Polsce pasieki prowadzą i zawodowi pszczelarze, i ludzie, dla których to zajęcie po godzinach. Granica jest płynna: kilkanaście uli to zwykle praca po pracy, powyżej stu rodzin — pełny etat, własny sprzęt do wirowania, transport na pożytki i sezonowi pomocnicy. Niezależnie od skali liczy się ta sama wiedza: ocena stanu rodziny po wyglądzie czerwiu i zachowaniu pszczół, praca z matką, profilaktyka chorób i planowanie pożytków.

Pszczelarz nie „hoduje" pojedynczych pszczół — pracuje z rodziną: jedną matką, kilkudziesięcioma tysiącami robotnic w sezonie i trutniami. Robotnice żyją w sezonie kilka tygodni, a pszczoły wygryzione jesienią dożywają wiosny i to one decydują, czy rodzina przezimuje. Dlatego decyzje z sierpnia i października ważą więcej niż te z maja.

Rok w pasiece — kalendarz, który rządzi pracą

Pszczelarstwo jest zajęciem ściśle sezonowym i żadnego etapu nie da się przyspieszyć. Poniższa tabela pokazuje, co dzieje się w pasiece w ciągu roku — to zarazem odpowiedź na pytanie, dlaczego pszczelarza trudno zastać w maju, a łatwo w styczniu.

Okres	Co dzieje się w pasiece
marzec–kwiecień	oblot oczyszczający po zimie, pierwszy przegląd, ocena matki i czerwiu, porządki w ulach
maj	pierwsze miodobrania (rzepak, mniszek, sady), zapobieganie nastrojowi rojowemu, tworzenie odkładów
czerwiec–lipiec	miody akacjowe, lipowe i wielokwiatowe, wirowanie, praca przy węzie
sierpień	miód gryczany, wrzosowy i spadziowy, koniec głównego sezonu, łączenie słabszych rodzin
wrzesień	dokarmianie na zimę, zwalczanie warrozy, wymiana matek, porządki w sprzęcie
październik–listopad	zwężanie gniazd, kontrola zapasów, zabezpieczenie uli przed wiatrem i gryzoniami
grudzień–luty	zimowla w kłębie, nasłuchiwanie rodzin, drobne naprawy i przygotowanie sprzętu na nowy sezon

Ta sezonowość tłumaczy, dlaczego w październiku kupuje się miód z tegorocznego zbioru — nowy pojawi się dopiero wiosną.

Jak powstaje miód — od nektaru do słoika

Miodu nie robi pszczelarz, tylko pszczoły. Robotnice zbierają nektar kwiatowy albo spadź — lepką wydzielinę mszyc wysysających soki roślin — i przenoszą go w wolu do ula. Tam nektar wielokrotnie przechodzi „z rąk do rąk": pszczoły dodają enzymy, rozkładają cukry złożone i odparowują wodę. Dojrzały miód, zalany w komórkach i zamknięty woskową pieczęcią, ma poniżej około 20% wody — i dlatego się nie psuje.

Zadaniem pszczelarza jest reszta: przygotować ramki, wstawić węzę, w odpowiednim momencie odebrać plastry, odwirować je, odcedzić i rozlać — tak, żeby nie zabrać rodzinie zapasów na zimę.

Miody odmianowe — co je różni

Nazwa miodu pochodzi od rośliny, z której pszczoły zbierały nektar, i przekłada się na kolor, zapach, smak oraz tempo krystalizacji. Rozpoznawalne polskie miody to m.in. rzepakowy (jasny, kremowy, krystalizuje bardzo szybko), akacjowy (łagodny, długo płynny), lipowy (intensywny aromat), gryczany (ciemny, ostry), wielokwiatowy (najbardziej zmienny, zależny od okolicy), wrzosowy (ciemny, galaretowaty, tiksotropowy) oraz spadziowy — wytwarzany ze spadzi, nie z nektaru.

Podkurzacz w ręku pszczelarza — dym uspokaja rodzinę na czas przeglądu. Fot. Ich (CC BY-SA 4.0), Wikimedia Commons

Krystalizacja nie jest wadą — jak czytać miód

Najczęstszy niepokój kupujących brzmi: „miód mi się zrobił twardy, chyba jest stary albo z cukrem". A krystalizacja to proces naturalny: miód jest roztworem cukrów, w którym glukoza krystalizuje łatwiej niż fruktoza — im więcej glukozy, tym szybciej gęstnieje. Rzepakowy potrafi stwardnieć w ciągu kilku tygodni, akacjowy pozostaje płynny przez wiele miesięcy.

• Krystalizacja — naturalna cecha, nie wada. Miód można podgrzać delikatnie w kąpieli wodnej, bez wrzątku.
• Piana — świeżo odwirowany miód może się pienić; trwała fermentacja to skutek zbyt dużej zawartości wody.
• Zapach i smak — miód odmianowy pachnie rośliną, od której pochodzi; mdły, jednakowy smak to sygnał, by dopytać o pochodzenie.
• Etykieta — szukaj nazwy pasieki, miejscowości i roku zbioru; dobry pszczelarz chętnie mówi, z jakiego pożytku pochodzi miód.
• Badanie pyłkowe — laboratoria oznaczają, z jakich roślin pochodzi miód; to jedyna twarda metoda potwierdzenia odmiany.

Więcej niż miód — co jeszcze oferuje pasieka

Miodem praca pszczelarza się nie kończy. Z wosku — budulca plastrów — powstaje węza, z której pszczoły odbudowują ramki. Pasieka dostarcza też pyłek kwiatowy, propolis (kit pszczeli), mleczko pszczele i wosk do świec. Ważnym „produktem" są żywe pszczoły: odkłady, czyli nowe rodziny z młodą matką, oraz rodziny do zapylania sadów i plantacji.

W okolicach sadowniczych wynajem uli bywa najbardziej dochodową częścią pracy: sadownik nie kupuje miodu, ale wynajmuje ule na czas kwitnienia. Liczy się termin, siła rodziny i zaufanie.

Zimowla i warroza — najtrudniejszy etap

Pasieka wygrywa albo przegrywa zimą. Pszczoły nie hibernują jak nietoperze: zbijają się w kłąb i ogrzewają własnym ciałem, zjadając zapasy. Im mniej pszczół zimowych, tym trudniej utrzymać ciepło. Dlatego jesienią pszczelarz redukuje gniazdo, kontroluje pokarm, dokarmia syropem i usuwa nadmiar wolnych ramek.

Drugi, poważniejszy problem to warroza — pasożytnicza roztocza Varroa destructor, która osłabia pszczoły i przenosi wirusy. Zwalcza się ją według zaleceń, środkami dopuszczonymi do obrotu w Polsce; część zabiegów wykonuje się jesienią, po odbiorze miodu. Osobno traktuje się choroby czerwiu, jak zgnilec amerykański — ten podlega zgłoszeniu do powiatowego lekarza weterynarii i zwalczaniu z urzędu.

Formalności i przepisy

Pasiekę zgłasza się do powiatowego lekarza weterynarii i otrzymuje numer identyfikacyjny — rejestracja jest bezpłatna i obowiązkowa. Sprzedaż miodu bezpośrednio z pasieki ma własne zasady sanitarne, a miodu nie zaleca się niemowlętom poniżej pierwszego roku życia.

O co zapytać pszczelarza przed zamówieniem

Kilka pytań pozwoli szybko odsiać oferty przypadkowe — i pokaże, że traktujesz rzemieślnika poważnie.

• Z jakiego pożytku pochodzi ten miód i z jakiego roku jest zbiór?
• Czy miód był podgrzewany, a jeśli tak — w jakiej temperaturze?
• Jak w tym roku wyglądała warroza i czym była zwalczana?
• Czy pasieka jest zarejestrowana i czy można ją zobaczyć na miejscu?
• Przy odkładzie: z jakiej matki pochodzi rodzina i w jakim stanie jest czerw? Przy wynajmie uli — kto odpowiada za transport?

Ceny są ustalane indywidualnie — zależą od odmiany miodu, roku zbioru, wielkości zamówienia i odległości. Uczciwy pszczelarz powie wprost, że w słabym roku miód lipowy może być droższy i że nie da się go „dorobić".

Jak znaleźć pszczelarza w swojej okolicy

Pasieki są rozproszone po całym kraju, a najlepsze oferty rzadko trafiają do porównywarek — krążą między sąsiadami i w lokalnych kołach pszczelarskich. W naszym katalogu rzemieślników znajdziesz wykonawców z podziałem na branże i województwa, a profil w kategorii pszczelarz to dobre miejsce, by pokazać pasiekę, pożytki i asortyment.

Jeśli sam prowadzisz pasiekę, pokaż się nie tylko w katalogu: nadwyżki sprzętu i wyrobów wystawisz na giełdzie wyrobów, a o targach i spotkaniach pszczelarskich piszemy w dziale imprezy. Lista zawodów jest w dziale rzemiosła, braki zgłosisz przez zaproponuj zmiany. Więcej o pszczole miodnej w Wikipedii.

Pszczelarstwo uczy cierpliwości, której nie da się podrobić: rodziny nie da się przyspieszyć, sezonu przesunąć, a miód dojrzewa tyle, ile musi. Dlatego warto zamawiać u ludzi, którzy znają swoje ule — i wiedzą, co dzieje się w nich w październiku.

Załóż darmowy profil rzemieślnika →