Rzemieślnik — skąd się wzięło to słowo i co znaczyło dawniej

Wnętrze starego warsztatu stolarskiego — ściana gęsto obwieszona ręcznymi narzędziami: piłami, strugami, dłutami i świdrami. Fot. Eifel07 (CC BY-SA 3.0), Wikimedia Commons

Rzemieślnik — słowo, które słyszymy niemal codziennie, a mimo to mało kto wie, że ma za sobą ponad sześć wieków udokumentowanej historii. W środku tego wyrazu kryje się coś zaskakującego: według językoznawców ten sam rdzeń, od którego powstali litewscy „spokojni" i gocki „pokój". Poniżej prześledzimy drogę słowa od średniowiecznych zapisów do współczesnej ustawy — i sprawdzimy, dlaczego rzemieślnik to nie zawsze ten, kto stoi przy warsztacie.

Siedem wieków w jednym wyrazie

Najstarsze polskie zapisy pokazują formy, które dziś brzmią egzotycznie: rzemięsło, rzemięślnik, a także rzemiesło. Aleksander Brückner, autor klasycznego „Słownika etymologicznego języka polskiego" z 1927 roku, notował, że w XV i XVI wieku formy z „ę" były niemal stale używane — dopiero później ustąpiły dzisiejszemu „rzemiosłu".

Co ciekawe, sam Brückner uważał, że to forma rzemiesło jest „poprawniejsza" od rozpowszechnionego „rzemiosła", bo „ie" pochodzi tu z półgłoski miękkiej. Język jednak poszedł własną drogą — i dziś mówimy i piszemy rzemiosło.

Skąd się wzięło słowo? Ślad prowadzi do… sztuki

W języku staro-cerkiewno-słowiańskim istniały wyrazy remĭstvo i remezĭstwo, oznaczające sztukę — w sensie umiejętności, kunsztu, a nie malarstwa. To pokazuje, jak dawni Słowianie rozumieli rzemiosło: nie jako „produkcję", ale jako opanowaną umiejętność, którą trzeba zdobyć i którą trzeba się wykazać.

Brückner zwracał uwagę na jeszcze jedną rzecz: przyrostek -ło w tym wyrazie występuje tylko u Słowian zachodnich (Polacy, Czesi, Słowacy). Na Ruś słowo nie trafiło jako rodzime — przyszło tam jako pożyczka od nas. To jeden z tych przypadków, w których polszczyzna była językiem dawcą, a nie biorcą.

Zobaczmy, jak brzmi to słowo u sąsiadów:

polski	rzemiosło, rzemieślnik
czeski	řemeslo, řemeslník
słowacki	remeslo, remeselník
rosyjski	ремесло (remesło)
ukraiński	ремесло (remesło)
staro-cerkiewno-słowiański	remĭstvo — „sztuka"

Spokój, oparcie i rzemiosło — czyli rdzeń, którego nikt się nie spodziewa

Najciekawsza część historii tego słowa rozgrywa się w językach, które z rzemiosłem na co dzień nie kojarzą się wcale. Ten sam rdzeń, od którego powstało nasze „rzemiosło", odnajdziemy w litewskim:

• remti — „opierać",
• ramstis — „oparcie, podpora",
• rimti — „być spokojnym",
• ramas — „spokój",
• rimtas — „stały, twardy".

Do tego dochodzą gockie rimis („pokój"), staroindyjskie ramate („spoczywa") i greckie ērema („powolnie, spokojnie"). Wspólny mianownik tych znaczeń to stałość, oparcie, spokój. Etymologia nie jest nauką ścisłą i nie da się tu postawić znaku równości, ale hipoteza jest piękna: rzemiosło jako coś, co daje oparcie — warsztat, zawód, umiejętność, na której można się oprzeć przez całe życie.

Ten sam ród ma niemieckie Rahmen, od którego wzięła się polska rama — czyli dosłownie to, co coś podtrzymuje i obejmuje.

Dlaczego rzemieślnik, a nie „rzemiosłowiec"?

Polszczyzna lubi skracać. Obok rzemieślnika funkcjonowały formy rzemieśnik i rzemieśniczy — powstałe przez tak zwaną wysuwkę, czyli wypadnięcie głoski „l" ze środka wyrazu. To zjawisko typowe dla języka mówionego: trudne zbitki głosek z czasem się upraszczają.

Dziś obowiązuje jedna forma, ale jej rodzina jest spora: rzemiosło, rzemieślnik, rzemieślniczy, rzemieślniczo, rzemieślnictwo. Warto też pamiętać, że „rzemiosło" bywa używane przenośnie — mówimy o „rzemiośle pisarskim" czy „rzemiośle aktorskim", mając na myśli rzetelny warsztat, a nie produkcję.

Cech, czeladnik, mistrz — trzy słowa, które zbudowały rzemiosło

Średniowieczna organizacja rzemiosła opierała się na słowach, które do dziś brzmią znajomo. Cech to — jak notuje Brückner — pożyczka z niemieckiego Zeche, czyli „kompania", „wspólnota". Zanim cech stał się instytucją pilnującą jakości i cen, był po prostu grupą ludzi, którzy się zrzeszyli. Z Polski to słowo wędrowało dalej na Ruś.

Czeladnik ma jeszcze ciekawszą historię: czeladź to rzeczownik zbiorowy oznaczający domowników, wspólnotę, „ludzi jednego ogniska" — pokrewny litewskiemu kel-tis („pokolenie"). Czeladnik był więc członkiem wspólnoty warsztatu, a nie tylko pracownikiem najemnym.

Drabina była prosta i czytelna: uczeń (terminator) → czeladnik → mistrz. Mistrz nie tylko umiał wykonać rzecz najlepiej — odpowiadał za nią, szkolił następców i reprezentował warsztat na zewnątrz. W Polsce pierwsze cechy powstały w XIII wieku, a samo rzemiosło rozwijało się już w okresie wczesnopiastowskim.

Kto dziś jest rzemieślnikiem? Odpowiada ustawa, nie słownik

W polskim prawie rzemieślnik to osoba fizyczna, która we własnym imieniu i na własny rachunek, z udziałem pracy własnej, wykonuje działalność gospodarczą — i ma na to udokumentowane kwalifikacje. Ustawa o rzemiośle z 22 marca 1989 roku wymienia, co jest takim dowodem:

• dyplom lub świadectwo ukończenia szkoły o profilu technicznym albo artystycznym w odpowiednim zawodzie,
• dyplom mistrza w danym zawodzie,
• świadectwo czeladnicze albo tytuł robotnika wykwalifikowanego,
• zaświadczenie potwierdzające kwalifikacje zawodowe.

I tu niespodzianka: prawo nie uznaje za rzemiosło handlu, transportu, hotelarstwa, wolnych zawodów, lecznictwa ani działalności artystów plastyków i fotografików. Fotograf z dyplomem uczelni artystycznej nie jest więc rzemieślnikiem w rozumieniu ustawy — mimo że pracuje ręcznie i na własny rachunek. Rzemiosło musi być też małe skalą: to, co dzieje się w fabryce, rzemiosłem już nie jest.

Cztery rzemiosła, które… leczą

Najciekawszy wyjątek w prawie dotyczy zawodów, które łączą warsztat z ochroną zdrowia. Cztery rzemiosła udzielają świadczeń z zakresu zaopatrzenia w środki pomocnicze i wyroby medyczne:

• obuwnik ortopedyczny — buty na miarę dla osób z wadami stóp,
• optyk okularowy — okulary i soczewki,
• technik ortopeda — ortezy i protezy,
• protetyk słuchu — aparaty słuchowe.

Za każdym z tych zawodów stoi warsztat, ręczna praca i indywidualne dopasowanie do jednego człowieka — a nie taśma produkcyjna.

Rzemiosło w liczbach

Skala zjawiska bywa niedoceniana. W 1947 roku w Polsce działało 138 tysięcy zarejestrowanych zakładów rzemieślniczych zatrudniających 311 tysięcy osób, a obok nich 1500 cechów branżowych i 14 izb rzemieślniczych. Po regresie lat pięćdziesiątych nastąpiło odbicie: w latach 1988–1989 działało blisko 600 tysięcy zakładów, dających pracę ponad 1,5 miliona osób.

Dziś obraz rzemiosła trzeba czytać razem z całą gospodarką: mikro, małe i średnie firmy to ponad 99% polskich przedsiębiorstw, zatrudniają około 6,5 miliona osób i wytwarzają około 40% PKB. W organizacjach rzemiosła zrzeszonych jest ponad 300 tysięcy firm. To nie sentyment — to poważna część gospodarki.

Od słowa do warsztatu: 75 rzemiosł na portalu

Teoria jest ciekawa, ale rzemiosło poznaje się przy warsztacie. W naszym katalogu opisaliśmy już 75 rzemiosł — od tych oczywistych, jak kowalstwo, stolarstwo czy bednarstwo, po specjalizacje, o których mało kto słyszał. Pełną listę znajdziesz w katalogu wg rzemiosła, a profile mistrzów — w katalogu rzemieślników.

Warto zajrzeć też do podziału na województwa — bo rzemiosło zawsze miało adres. Kowal z Małopolski, stolarz z Podkarpacia, rzeźbiarz z Łódzkiego: każdy z nich to inne doświadczenie, inne narzędzia i inna historia. Przykład? Rafał Woszczyna, kowal, który tworzy miecze i przedmioty z kutego metalu, albo Artur Kosiński, bednarz ze Stalowej Woli, budujący beczki z dębu, olchy i sosny.

Jeśli sam jesteś rzemieślnikiem — słowo „rzemieślnik" jest dziś także Twoim słowem. Załóż darmowy profil, dodaj zdjęcia prac i opis warsztatu. Klient, który szuka mistrza, musi mieć szansę Cię znaleźć.

Mały słowniczek pojęć

• rzemiosło — zawodowe wykonywanie działalności gospodarczej, na własny rachunek, w małej skali, z udokumentowanymi kwalifikacjami,
• rzemieślnik — osoba wykonująca rzemiosło,
• cech — organizacja zrzeszająca rzemieślników jednej branży (z niem. Zeche — „kompania"),
• czeladnik — rzemieślnik po ukończeniu nauki, ale przed uzyskaniem tytułu mistrza,
• mistrz — rzemieślnik z dyplomem mistrzowskim, uprawniony do szkolenia uczniów,
• terminator — dawna nazwa ucznia pobierającego naukę w warsztacie.

Więcej o tym, jak rzemiosło zmieniało się przez wieki, przeczytasz w hasle „Rzemiosło" w Wikipedii. Podstawą językową tego artykułu jest „Słownik etymologiczny języka polskiego" Aleksandra Brücknera z 1927 roku.

Załóż darmowy profil rzemieślnika →