Wikliniarstwo — wierzba, zręczne ręce i zawód, który pachnie lasem

Wikliniarstwo należy do tych zajęć, które potrafią przetrwać wszytko — wojny, mody, plastikowe koszyki z supermarketu. Wystarczy kawałek wierzby, wiadro wody i para zręcznych dłoni, żeby z gałęzi powstało coś, co posłuży przez dziesięciolecia. Brzmi prosto? No właśnie, tylko z pozoru.

Skąd w ogóle wzięły się plecione kosze?

Plecionkarstwo jest starsze niż koło i starsze niż rolnictwo. Najstarsze znane fragmenty plecionek liczą sobie około 10–12 tysięcy lat, a wytwarzano je jeszcze zanim człowiek nauczył się lepić gliniane naczynia. Co ciekawe, pierwsze garnki prawdopodobnie odciskano właśnie na plecionych koszach — glina oblepiała wiklinowy szkielet, potem trafiała do ognia, a kosz spalał się w środku. Zostawał twardy, użyteczny kształt. Tak, ceramika ma dług wobec wikliny.

Dlaczego akurat wierzba?

Nie każda gałąź nadaje się do wyplatania. Najlepsza jest wierzba wiciowa, zwana też wikliną, bo rośnie szybko, daje długie, giętkie pędy i świetnie znosi coroczne przycinanie. Na plantacjach pędy ścina się zimą, gdy roślina jest w spoczynku — wtedy drewno jest najtrwalsze. Po zbiorze wiklina musi poleżeć, a przed samym wyplataniem trafia do wody nawet na kilkanaście godzin. Mokra gałąź staje się elastyczna jak sznurek, sucha — twarda i łamliwa. Cała tajemnica fachu polega więc w dużej mierze na wyczuciu wilgotności.

Polska to wikliniarska potęga

Niewiele osób zdaje sobie z tego sprawę, ale Polska jest jednym z największych producentów wyrobów z wikliny w Europie. Serce tego przemysłu bije w okolicach Niska i Rudnika nad Sanęm — to tam powstało Centrum Wikliniarstwa, a lokalni wytwórcy zaopatrują sklepy w całej Unii. Rudnik nazywa się czasem „stolicą polskiego wikliniarstwa" i faktycznie trudno o lepsze miejsce, żeby zobaczyć, jak z surowej łodygi rodzi się mebel.

Asortyment zaskakuje. Poza klasycznymi koszami na zakupy czy na grzyby powstają kosze na bieliznę, doniczki, osłonki, wigilijne ozdoby, dywany, a nawet meble ogrodowe i fotele. Wiklina bywa łączona z drewnem, metalem i tkaniną — dzięki temu designerskie plecionki wracają do nowoczesnych wnętrz.

Rzemieślnik czy pracownik linii?

Technicznie rzecz biorąc, cały proces da się zmechanizować: są maszyny, które obrabiają pędy i plotą proste, powtarzalne formy. Ale zawód wikliniarza, a dokładnie inaczej — plecionkarza — polega dzisiaj raczej na tym, czego maszyna nie potrafi naśladować. Na nieregularnym, ręcznie prowadzonym ściegu. Na dopasowaniu splotu do kształtu. Na tym, że dwie wikliny wyglądają jak siostry, ale każda zginie się trochę inaczej. To praca trochę jak z drewnem: trzeba słuchać materiału.

Do podstawowych narzędzi nalezą przede wszystkim ręce, potem nóż, szydło zwane szpikólcem i forma, czyli drewniany klocek nadający koszowi obrys. Niezbyt skomplikowany warsztat. Za to nauka splotów trwa latami — jest ich kilkadziesiąt, od prostego splotu krzyżowego po ozdobne warkocze i „ślimaki".

Po co komu dzisiaj plecionka?

Moda na rękodzieło i ekologię zrobiła wikliniarzom dobrą reklamę. Plecionka jest naturalna, odnawialna i biodegradowalna, a przy tym trwała. Kosz wiklinowy, o który dba się w minimalnym stopniu, potrafi przetrwać dwadzieścia i więcej lat. Wystarczy trzymać go z dala od stałej wilgoci i nie zostawiać na deszczu. Taka niepozorna rzecz, a uczy cierpliwości i szacunku do materiału.

Ciekawostka na koniec: wiklinę od wieków wykorzystywano nie tylko do koszy, ale też do umocnień brzegów rzek i skarp — jej korzenie zbierają się w gęstą sieć i chronią glebę przed erozją. Zręczne ręce plecionkarza i pracowite korzenie wierzby robią więc robotę, o której większość z nas nie ma pojęcia.

Zobacz prace rzemieślników

Jeśli plecionka, drewno i naturalne materiały są Ci bliskie, zajrzyj do naszego katalogu rzemieślników — znajdziesz tam twórców z różnych regionów, w tym prawdziwych mistrzów wikliniarstwa i stolarstwa. Możesz też przeglądać profile indywidualne, na przykład zakładki rzemieślników w sekcji /rzemieslnik/1, sprawdzić, co dzieje się na giełdzie materiałów i narzędzi, albo zaplanować wizytę na najbliższych imprezach — na jarmarkah rękodzieła wiklina sprzedaje się zwykle najszybciej.

Kupując bezpośrednio od rzemieślnika, wspierasz konkretną osobę, a nie anonimowy magazyn. I dostajesz przedmiot, który ma twarz — czasem dosłownie, bo wielu plecionkarzy zostawia swój znak wypalony na spodzie kosza.