Garbarz — wyprawianie skór, garbowanie i fach, który pachnie dębem

Garbarz to rzemieślnik, który zamienia skórę zdjętą ze zwierzęcia w materiał zdolny przetrwać dziesięciolecia: w buty, torby, uprząż i rękawiczki. Surowa skóra gnije i przepuszcza wodę — dopiero garbowanie czyni z niej skórę wyprawioną. Ten tekst pokazuje, jak przebiega wyprawa, czym różni się garbowanie roślinne od chromowego i na co patrzeć, kupując wyrób ze skóry.

Prasowanie skóry w garbarni w Braniewie (Zakład Przemysłu Skórzanego „Neptun”). Fot. J. Folwarczny (domena publiczna), Wikimedia Commons

Garbarz — kto to właściwie jest

Garbarstwo zajmuje się wyprawianiem skór — chemiczną i fizyczną obróbką surowca. Garbarz zmienia strukturę materiału tak, że skóra nie pęcznieje w wodzie, zyskuje odporność termiczną i nie gnije.

Kluczowe słowo to golizna: wstępnie obrobiona skóra surowa, oczyszczona z resztek tkanki podskórnej, ale jeszcze nie wyprawiona. Skóra, która zachowuje włóknistą strukturę, ale zmieniła właściwości fizyczne i chemiczne, to skóra wyprawiona — gotowy materiał dla szewca, kaletnika czy rymarza. Garbarz przygotowuje więc materiał, a nie wyrób: buty szyje szewc, torby — kaletnik, uprząż — rymarz. O pracy z gotową skórą piszemy w tekstach „Szewstwo na miarę” i „Kaletnik — skóra i wyroby na zamówienie”.

Warsztat mokry: od golizny do skóry gotowej do garbowania

Zanim skóra trafi do kadzi z garbnikiem, przechodzi zabiegi zwane warsztatem mokrym: usunięcie włosia i rozluźnienie tkanki skórnej. W tradycyjnym procesie wyglądało to tak:

• Moczenie — skórę moczono w wodzie około dwóch dób, chyba że garbowano ją od razu po zdjęciu.
• Mizdrowanie — usuwanie z wewnętrznej strony resztek tkanek podskórnych, potem płukanie.
• Wapnowanie — skóra w dołach wyłożonych połówkami belek i wylepionych gliną działała substancjami zasadowymi: popiołem lub wapnem gaszonym.
• Odwapnianie i wytrawianie — kąpiele z otrąb (fermentacja) oraz nawóz kurzy lub gołębi; jego enzymy rozkładały białko i usuwały wapno.
• Garbowanie — właściwy proces, w którym garbniki trwale wiążą się z włóknami skóry.
• Wykończenie — suszenie, miękczenie, barwienie i natłuszczanie, czyli nadanie skórze oczekiwanego wyglądu i „czucia”.

Ciekawym śladem dawnych metod jest dół garbarski z 2. połowy XII wieku z Nowego Targu: skóry leżały tam przemieszane z iłem, popiołem i wapnem.

Garbowanie roślinne: dąb, wierzba, brzoza

Najstarsza metoda to garbowanie garbnikami roślinnymi. Taninę pozyskiwano z kory dębu, wierzby (skóry delikatne) i brzozy (skóry jasne). W kadziach skóry przesypywano warstwami zmielonej kory i moczono w brzeczkach o coraz wyższym stężeniu. Kadzie z XIII wieku znaleziono w Nysie i w Szczecinie.

Garbniki roślinne dzieli się na hydrolizujące i niehydrolizujące (skondensowane), ale dla klienta ważniejszy jest efekt: taka skóra jest zwarta, twarda i z czasem szlachetnieje. Dziś określenie „vegetable tanned” wraca w opisach wyrobów, bo skóra garbowana roślinnie inaczej się starzeje — ciemnieje i nabiera patyny.

Chrom, tłuszcz i „pocenie” — inne drogi do wyprawionej skóry

Nowoczesne garbarstwo opiera się przede wszystkim na garbnikach mineralnych. Garbowanie chromowe uznaje się za najpowszechniejsze — zmodernizowało przewlekłe metody wyprawy dominujące do XIX wieku. Pierwsze patenty ogłosił w 1858 roku Friedrich Ludwig Knapp, a praktyczne zastosowanie przyszło w latach 1884–1893.

Metoda	Na czym polega	Jaki materiał daje
Roślinne (taniny)	kąpiele w brzeczkach z kory dębu, wierzby lub brzozy, w kadziach	skóra zwarta, twarda, ciemniejąca z czasem — pasy, siodła, obuwie
Chromowe	działanie solami chromu; technologia upowszechniona pod koniec XIX wieku	skóra miękka, odporna termicznie, dziś najczęściej spotykana
Tłuszczowe	wcieranie tłuszczu lub tranu w rozciągniętą skórę — metoda znana od neolitu	skóra miękka, częściowo wodoodporna, nadaje się na odzież
„Pocenie” skóry	kontrolowane rozpoczęcie procesów gnilnych, które rozluźniają nasadę włosa	skóra bardzo wytrzymała i wodoodporna — siodlarstwo, futrzarstwo

Metoda tłuszczowa jest najstarsza: już w neolicie wcierano w skóry tłuszcz. Opisał ją Homer w „Iliadzie”, porównując pracę ludzi ciągnących namaszczoną skórę wołu — tłustość wchodzi wtedy w miejsce wilgoci.

Nie jeden garbarz, ale cała rodzina fachów

Garbarstwo rozpadło się na specjalizacje — każda wyprawiała inny typ skóry. W źródłach dla okresu od XIV do XIX wieku wymienia się między innymi:

• garbarstwo proste — podstawowa wyprawa skór grubszych, na obuwie i wyroby codzienne,
• czerwonoskórnictwo i białoskórnictwo — nazwy od charakteru wyprawy; białoskórnicy dawali skóry jasne i cienkie, chętnie brane na rękawiczki,
• zamszownictwo — wyprawa skór miękkich i chłonnych, oraz pergaminnictwo — przygotowanie pergaminu,
• kordybanictwo i safiannictwo — wyprawa cienkich, barwionych skór na obuwie i galanterię,
• kuśnierstwo, rymarstwo i siodlarstwo, szewstwo, miechownictwo, kaletnictwo, rękawicznictwo, paśnictwo, introligatorstwo — fachy, które z gotowej skóry robiły wyroby.

Skóra przenikała dawną gospodarkę: od miechów kowalskich, przez oprawy ksiąg, po pasy pędne w młynach. Dziś najbliżej garbarza stoją rękawicznik i introligator — fachy, które bez wyprawionej skóry nie istnieją.

Dlaczego garbarnie stały nad rzeką i za miastem

Garbowanie to proces mokry i wonny. Potrzebne były ogromne ilości wody do moczenia i płukania, dlatego warsztaty lokowano przy rzekach. Drugi powód był mniej romantyczny: zapach. Wapno, otręby i fermentujące skóry nie sprzyjały sąsiedztwu, więc garbarze pracowali na obrzeżach miast.

Ślady tego układu zostały w nazwach ulic: Garbary w Gdańsku i Poznaniu, ulica Garbarska w Krakowie (od niej nazwę wziął klub Garbarnia), a we Wrocławiu — Garbary i Białoskórnicza, ta druga od jednej z metod wyprawiania skór.

Garbarnia Ludwiga Buchholza w Bydgoszczy przy ul. Garbary, stan z lat 1875–1900. Zakład rósł tam, gdzie woda i bocznice były pod ręką. Berthold Jaeckel (domena publiczna), Wikimedia Commons

Jak rozpoznać dobrze wyprawioną skórę

Klient rzadko kupuje goliznę, ale wiedza o wyprawie pomaga ocenić, czy płaci za materiał, który posłuży lata.

Cztery rodzaje skóry, które warto znać

• Skóra pełnoziarnista (full grain) — zachowuje naturalną wierzchnią warstwę z jej rysunkiem; najmocniejsza i najdroższa.
• Skóra licowa — wierzchnia warstwa wyrównana lub delikatnie przeszlifowana; wygląda jednoliciej, ale jest cieńsza.
• Zamsz i nubuk — powierzchnia „włoskowata”; chłoną wodę, wymagają impregnacji.
• Skóra ekologiczna — to nie skóra zwierzęca, lecz materiał z tworzywa; nie starzeje się jak skóra.

Pytaj o sposób garbowania — roślinne czy chromowe — bo od tego zależy, jak wyrób zachowa się po latach. Drugie pytanie dotyczy grubości: skóra na rękawiczki jest z natury cieńsza niż na pas. Poproś też o spód wyrobu: tam widać, czy użyto jednego kawałka.

Garbarstwo dziś — fach niszowy, ale potrzebny

Współczesne garbarstwo w Polsce to w dużej mierze przemysł, ale wiedza rzemieślnicza nie zniknęła: wraca przy renowacjach, przy odtwarzaniu zabytkowej uprzęży i przy pracy z surowcem, którego fabryka nie przyjmie w małej partii. Wniosek dla klienta jest jeden: wartość wyrobu zaczyna się w garbarni, a jakości materiału nie ocenisz po zdjęciu. Szukając rzemieślników pracujących ze skórą, zajrzyj do działu garbarz oraz do branż pokrewnych: rymarz, szewc, kaletnik.

Gdzie szukać garbarza i warsztatu skórzanego

Zacznij od katalogu rzemieślników i listy branż na stronie rzemiosła; w szukaniu warsztatu w okolicy pomaga podział na województwa. Wyroby twórców znajdziesz na giełdzie wyrobów, a okazję do rozmowy — na targach w dziale imprezy. W katalogu jest między innymi Paweł Pilarz, kaletnik z Małopolski.

Jeśli znasz warsztat, którego u nas nie ma, zgłoś go przez formularz propozycji zmian. Prowadzisz garbarnię albo pracownię skórzaną? Dodaj profil z opisem i zdjęciami realizacji.

Załóż darmowy profil rzemieślnika →

Więcej o dawnych i współczesnych rzemiosłach przeczytasz w naszym blogu — między innymi o rzemiośle poza cechem i o tym, skąd wzięło się słowo „rzemieślnik”. Podstawy technologii opisuje hasło „Garbowanie” w Wikipedii.