Introligator — oprawa książek, renowacja i drugie życie woluminu

Introligator to rzemieślnik, który zajmuje się oprawą książek — od całkiem nowych, przyniesionych w luźnych kartkach, po stare woluminy, którym trzeba przywrócić grzbiet, okładzinę i porządek w kartach. Sama nazwa zawodu pochodzi z łaciny: intro znaczy „do środka”, a ligare — „związywać”. Chodzi o to, żeby karty trzymały się razem, a książka przetrwała kolejne pokolenia na półce.

Introligator przy prasie w pracowni introligatorskiej — blok książki musi być ściśnięty, zanim klej i szycie zaczną trzymać. Fot. BuC222 (CC BY-SA 4.0), Wikimedia Commons

Kim jest introligator i czym różni się od drukarza

Introligatorstwo to dziedzina rzemiosła i przemysłu poligraficznego, a równocześnie sztuka oprawiania książek. Obejmuje wykonywanie opraw oraz tak zwane końcowe opracowanie druków — broszur, książek i czasopism. Mówiąc prościej: drukarz odpowiada za to, co jest na stronach, introligator — za to, w czym te strony będą zamknięte i jak długo przetrwają.

Do prac introligatorskich należy łączenie kart lub składek w blok, wykonywanie okładek, łączenie okładek z blokiem oraz wykańczanie i dekorowanie opraw. Introligator wykonuje też formy służące do ochrony i przechowywania książek — futerały i pudła ochronne. To praca przy stole, gilotynie i prasie, wymagająca precyzji i cierpliwości.

Krótka historia: od klasztorów do pracowni artystycznych

Rozwój introligatorstwa był związany z upowszechnieniem kodeksu, czyli książki w znanej nam dziś formie zeszytu kart, oraz z wykształceniem technik łączenia składek w blok i zabezpieczania go okładziną. W średniowieczu rozwinęły się między innymi techniki szycia na zwięzy oraz oprawy z użyciem drewna, skóry, pergaminu i tkanin.

W Polsce introligatorstwo rozwijało się od późnego średniowiecza, początkowo przede wszystkim przy klasztorach. Z czasem pojawiały się pracownie świeckie, a rzemiosło organizowało się tak jak inne zawody: w cechach i warsztatach mistrzowskich.

Upowszechnienie druku ruchomą czcionką zmieniło materiały, konstrukcję opraw i samą organizację pracy introligatorskiej — książek było więcej, więc i tempo musiało być inne. W drugiej połowie XIX wieku, wraz z mechanizacją produkcji książek, wykształciło się introligatorstwo przemysłowe. Dziś funkcjonuje ono równolegle z introligatorstwem tradycyjnym: oprawami jednostkowymi, bibliofilskimi i artystycznymi, w których konstrukcja, materiały i dekoracja są przedmiotem indywidualnego opracowania. Więcej o historii zawodu przeczytasz w haśle „Introligatorstwo” w Wikipedii.

Introligatornia w Zakładach Drukarni J. Ungra — drzeworyt z „Tygodnika Ilustrowanego”, 1878 r. Ilustracja z „Tygodnika Ilustrowanego” (1878, domena publiczna), Mazowiecka Biblioteka Cyfrowa / Wikimedia Commons

Co można zamówić w introligatorni

Współczesna pracownia introligatorska to nie tylko „oprawa książki”. Klienci przychodzą z rzeczami, których nie kupi się w sklepie:

• Oprawa nowej książki — wydruku, pracy dyplomowej, własnego tekstu, który ma wyglądać jak prawdziwa książka.
• Renowacja starej oprawy — odnowienie grzbietu, wzmocnienie bloku, uzupełnienie ubytków okładziny.
• Oprawa bibliofilska i artystyczna — dla osób, które chcą, żeby jedna konkretna książka była przedmiotem, a nie tylko nośnikiem tekstu.
• Albumy i księgi pamiątkowe — na chrzciny, śluby, jubileusze firmowe, rocznice; często z indywidualnym tłoczeniem na okładce.
• Notesy, dzienniki, księgi wiekowe — przedmioty codzienne, ale robione tak, żeby wytrzymały lata notatek.
• Futerały i pudła ochronne — dla woluminów, które są zbyt cenne lub zbyt kruche, by stać bez zabezpieczenia.

Jak powstaje oprawa twarda — krok po kroku

Każda pracownia ma swoje nawyki, ale kolejność pracy jest zwykle podobna. Warto ją znać, bo z niej wynika, dlaczego oprawa nie powstaje „w jeden wieczór”.

1. Przyjęcie i przegląd — sprawdzenie, w jakim stanie są karty, czy składki są kompletne, czy papier nie jest zbyt kruchy i czy da się go jeszcze zszyć.
2. Przygotowanie składek — rozłożenie kart w składki, wyrównanie, bigowanie, czyli nacinanie papieru w miejscu przyszłego zgięcia.
3. Szycie bloku — łączenie składek nićmi, dawniej na zwięzy, dziś często na taśmach lub w innej technice dobranej do grubości i przeznaczenia książki.
4. Obcinanie i opracowanie bloku — wyrównanie brzegów, nadanie blokowi właściwego kształtu, doklejenie kapitałki i wyklejki.
5. Wykonanie okładziny — tektura okładkowa, materiał na pokrycie, zawijanie krawędzi, dopasowanie do grubości bloku.
6. Połączenie okładziny z blokiem — moment, w którym książka zaczyna wyglądać jak książka, ale jeszcze nie chce się otwierać.
7. Wykończenie — tłoczenie, złocenie grzbietu i okładki, ewentualne zdobienia; tu praca staje się widoczna.
8. Prasowanie i kontrola — książka musi poleżeć pod obciążeniem, żeby klej i materiał ułożyły się na stałe.

Rodzaje opraw — co wybrać do czego

Rodzaj oprawy to kwestia funkcji, nie gustu. Inaczej oprawia się książkę do codziennego czytania, a inaczej egzemplarz do gabloty.

Rodzaj oprawy	Do czego się nadaje	Na co uważać
Oprawa miękka (broszurowa)	Broszury, skrypty, teksty do codziennego użytku, niewielkie nakłady	Słabiej znosi częste otwieranie; grzbiet jest najsłabszym punktem
Oprawa twarda	Książki używane, albumy, prezenty, wszystko, co ma służyć latami	Trzeba dobrać materiał pokrycia do sposobu używania
Oprawa bibliofilska i artystyczna	Egzemplarze kolekcjonerskie, książki autorskie, unikaty	Dłuższy czas wykonania; indywidualna wycena
Oprawa na zwięzy lub szycie historyczne	Rekonstrukcje, księgi zabytkowe, książki o charakterze historycznym	Wymaga doświadczenia; nie każdy papier to wytrzyma
Futerał lub pudło ochronne	Woluminy kruche, cenne, rzadko wyjmowane z półki	Musi być dopasowany do milimetra, inaczej ociera okładkę

Materiały: papier, tektura, płótno i skóra

Introligator patrzy na papier inaczej niż czytelnik. Liczy się nie tylko gramatura i kolor, ale też kierunek włókien — zgięcie poprowadzone w poprzek włókien prędzej czy później zaczyna pękać. Jeśli książka ma być trwała, dobrym wyborem jest papier bezkwasowy, czyli taki, który nie kwaśnieje z czasem.

Tektura, płótno, papier introligatorski, skóra

Na okładzinę najczęściej idzie tektura okładkowa pokryta płótnem, papierem introligatorskim albo skórą. Płótno znosi codzienne używanie, papier introligatorski daje pole dla wzorów, a skóra nabiera patyny, ale wymaga pielęgnacji. Znaczenie mają też kleje: inne trzymają papier, inne tekturę, a źle dobrany potrafi pożółknąć albo skruszeć.

Renowacja starej książki — co się da, a czego nie

Renowacja to najbardziej delikatna część tego zawodu, bo pracuje się na przedmiocie, którego nie da się wymienić na nowy. Zasada jest prosta: robi się tyle, ile trzeba, i ani odrobiny więcej. Nowy, błyszczący grzbiet na starym woluminie potrafi zniszczyć więcej niż naprawić.

Co zwykle da się uratować: obluzowany blok, popękany grzbiet, odklejone wyklejki, przetarte krawędzie okładki. Co bywa trudne lub niemożliwe: karty nadjedzone przez pleśń czy owady, papier kruszący się przy dotknięciu, brakujące fragmenty ilustracji. Uczciwy introligator powie wprost, gdzie efekt będzie tylko zabezpieczeniem przed dalszym niszczeniem.

O co zapytać przed zamówieniem

• Jaką technikę szycia proponuje rzemieślnik i dlaczego — inna sprawdzi się przy cienkiej broszurze, inna przy grubym albumie.
• Z czego będzie okładzina i jak będzie się zachowywać po latach codziennego użytkowania.
• Czy dekoracja (tłoczenie, złocenie) jest wykonywana ręcznie czy gotowymi stemplami — i jak wygląda projekt do akceptacji.
• Co dzieje się z oryginalną oprawą przy renowacji: czy zostaje zachowana, uzupełniona, czy wymieniona.
• Jak długo książka musi poleżeć po oprawie, zanim zacznie się ją otwierać i czytać.
• Czy dostanę projekt lub próbkę materiału przed rozpoczęciem pracy.

Warto też pytać o to, czego rzemieślnik nie zrobi. Introligator, który mówi „tego się nie da uratować”, jest zwykle lepszym adresem niż ten, który obiecuje wszystko.

Jak długo trwa praca i jak wygląda współpraca

Pojedyncza oprawa to praca rozłożona na etapy, z prasowaniem i schnięciem pomiędzy nimi — dlatego termin ustala się indywidualnie, a nie „na jutro”. Najkrócej wychodzą proste oprawy miękkie, najdłużej te z tłoczeniem i ręcznym wykończeniem.

Współpraca wygląda najlepiej, gdy na początku ustalicie trzy rzeczy: przeznaczenie książki, budżet i termin. Jeśli książka ma być prezentem, powiedz o tym od razu — czasem da się dobrać materiały tak, żeby efekt był okazały rozsądnym kosztem.

Gdzie szukać introligatora

Introligatorstwo to zawód niszowy, ale nie wymarły — pracownie działają w większych miastach, często przy wydawnictwach i bibliotekach. Zacznij od katalogu rzemieślników i działu introligator; zobaczysz tam, jak ten zawód sąsiaduje z kaletnictwem przy skórze czy złotnictwem przy tłoczeniach. Pełną listę branż znajdziesz na stronie rzemiosła, a podział geograficzny — w dziale województwa.

Wyroby z papieru i skóry wystawiane przez twórców znajdziesz na giełdzie wyrobów, a okazję do rozmowy z rzemieślnikami — na targach i kiermaszach wymienionych w dziale imprezy. Jeśli znasz pracownię, której u nas jeszcze nie ma, zgłoś ją przez formularz propozycji zmian.

Prowadzisz introligatornię? Dodaj profil z opisem pracowni i zdjęciami realizacji — klienci trafiają do nas z całej Polski, z podziałem na województwa.

Załóż darmowy profil rzemieślnika →

Więcej o dawnych i współczesnych rzemiosłach przeczytasz w naszym blogu — między innymi o tym, skąd wzięło się słowo „rzemieślnik” i jak rzemiosło żyło poza cechem.