Rymarz — siodła, uprząż i skóra, która pracuje pod obciążeniem

Rymarz to rzemieślnik, który ze skóry robi rzeczy mające pracować pod obciążeniem: siodła, uprząż konną, ogłowia, popręgi i pasy. Nie jest to zawód muzealny — wciąż jest potrzebny w stadninach, ośrodkach jeździeckich i przy renowacjach. Ten tekst pokazuje, co wychodzi z warsztatu rymarskiego, jak zbudowane jest siodło i uprząż, jakich materiałów się używa i o co zapytać przed zamówieniem.

Mistrz rymarski przy pracy w swojej pracowni — szycie i dopasowywanie elementów skórzanych. Fot. Felix Maschek (CC BY-SA 3.0 de), Wikimedia Commons

Rymarz, siodlarz, kaletnik — kto jest kim

Nazwy zawodów związanych ze skórą łatwo pomylić, a różnice są istotne, gdy szukasz konkretnego wykonawcy. Rymarz zajmuje się uprzężą konną, siodłami, akcesoriami jeździeckimi i skórzanymi pasami pędnymi — czyli wyrobami, które przenoszą siłę, ciężar i tarcie.

Siodlarz to węższa specjalizacja: siodła i elementy rzędu końskiego — w praktyce wiele warsztatów rymarskich robi jedno i drugie. Kaletnik szyje natomiast rzeczy, które nosimy: torby, paski, portfele, etui. O tym fachu piszemy osobno w tekście „Kaletnik — skóra, wyroby na zamówienie”.

Jest jeszcze szewc, który robi buty, i kuśnierz, pracujący w futrach — ta sama rodzina rzemiosł skórzanych, ale inne narzędzia i inne wymagania wobec wyrobu.

Co wychodzi z warsztatu rymarskiego

Rymarstwo to cały system elementów, które muszą do siebie pasować:

• Siodła — ogólnoużytkowe, skokowe, ujeżdżeniowe, rajdowe, westernowe, a także specjalistyczne, jak siodła do hipoterapii.
• Ogłowie i wędzidła — czyli to, czym kieruje się koniem; w komplecie z wodzami, nachrapnikiem i paskami policzkowymi.
• Uprząż — chomąta, szleje, naszelniki, podogonie, pasy pociągowe, przedpierśniki.
• Akcesoria jeździeckie — popręgi, czapraki, kantary, lonże, sakwy, puśliska, strzemiona.
• Pasy i rzemienie techniczne — między innymi skórzane pasy pędne, które dawniej przenosiły napęd w młynach i zakładach.
• Renowacje i naprawy — przeszycie starego siodła, wymiana rzemieni, dorobienie brakującego elementu do zabytkowego zaprzęgu.

Rymarz nie robi „ładnych rzeczy ze skóry”, tylko elementy, które muszą wytrzymać masę jeźdźca i siłę uciągu konia — dlatego tyle uwagi poświęca się szwom i grubości skóry.

Uprząż: chomątowa czy szorowa

Uprząż może być jednokonna albo parokonna, a ze względu na konstrukcję — chomątowa lub szorowa. Różnica nie jest kosmetyczna: chodzi o to, w którym miejscu koń ciągnie i jak rozkłada się siła.

Rodzaj uprzęży	Jak pracuje	Do czego się ją stosuje
Chomątowa	siła uciągu przenoszona przez chomąto na kłąb i barki konia	praca w zaprzęgu, transport, rolnictwo — najlepsze wykorzystanie siły uciągu
Szorowa	ciąg przenoszony przez szerokie pasy na piersi i kłąb	lżejsze zaprzęgi, jazda, niektóre prace gospodarskie
Styl angielski	konstrukcja chomąta dopasowana wysokością i szerokością do konia	zaprzęgi jednokonne i wielokonne, ozdobne wykończenia
Chomąto krakowskie i kieleckie	regionalne warianty chomąta z ozdobnymi okuciami	zaprzęgi wyjazdowe, pokazy, kultywowanie tradycji regionalnej

Uprząż dzieli się też ze względu na okoliczności użycia: roboczą, wyjazdową i maratonową — inaczej dobiera się materiał do pracy w polu, inaczej do parady, a jeszcze inaczej do wielogodzinnego maratonu.

Najważniejsze jest jednak dopasowanie — źle założone chomąto potrafi konia obetrzeć. Dlatego rymarz potrzebuje wymiarów zwierzęcia, a nie zdjęcia z internetu.

Jak zbudowane jest siodło

Siodło wygląda jak jedna bryła skóry, a w środku jest konstrukcją z wielu warstw. Jego szkielet to terlica — stelaż z drewna, metalu lub tworzywa, który nadaje kształt i przenosi obciążenie. Na terlicy leży wyściółka, dawniej ze słomy lub filcu, dziś najczęściej z pianki; całość obciąga się skórą.

Elementy, które warto znać

Łęk przedni i tylny to najwyższe punkty siodła — przedni chroni jeźdźca przy nagłym zatrzymaniu, tylny daje oparcie. Między nimi leży siedzisko. Po bokach są tybinki, duże płaty skóry z poduszkami kolanowymi, a pod nimi podtybinki, zakrywające przystuły i sprzączki popręgu.

Do tego dochodzą przystuły (paski, do których zapina się popręg), przystulica — grubszy płat skóry od spodu — oraz puśliska ze strzemionami. Każdy z tych elementów można wymienić osobno: porządne siodło się naprawia, a nie wyrzuca.

Dopasowanie do konia i jeźdźca

Kształt siodła wpływa na dosiad i sylwetkę jeźdźca, ale przede wszystkim na grzbiet konia. Źle dopasowane siodło uciska kręgosłup i ogranicza swobodę ruchu — dlatego siodło „na miarę” mierzy się nie tylko pod jeźdźca, ale i pod konkretne zwierzę. Rozmiary i wagi siodeł są różne właśnie dlatego.

Kuśnierz i siodlarz przy pracy — miniatura z „Schachbuchu” Konrada von Ammenhausen, XV w. Rzemiosła skórzane miały w średniowieczu ustaloną pozycję w cechach. Konrad von Ammenhausen (domena publiczna), Württembergische Landesbibliothek / Wikimedia Commons

Materiały: skóra, nić, okucia

Rymarstwo jest rzemiosłem „ciężkim”: pracuje się grubą skórą zwierzęcą, a elementy łączy się nićmi lub szpagatem z włókien roślinnych. Tradycyjnie wyroby szyto ręcznie i wykańczano metalowymi okuciami — część pracowni zachowała ten sposób pracy do dziś, inne szyją maszynowo.

Okucia mają znaczenie nie tylko estetyczne: zapięcia i elementy metalowe wykonuje się z alpaki, mosiądzu, mosiądzu chromowanego, stali nierdzewnej lub niklu, a wybór wpływa na trwałość wyrobu. Przy szyciu ręcznym liczy się równy, ciasny ścieg i dobrze przygotowana nić — to on decyduje, czy szew przetrwa lata pracy. Dlatego pytanie „jak jest szyte?” jest ważniejsze niż „jaki to kolor skóry?”.

Od cechów do zanikającego zawodu

Rymarze, jak inne rzemiosła, organizowali się w cechach — własnych, ze swoimi zwyczajami, zasadami zdobywania zawodu i rozstrzygania sporów. Cech regulował, kto może otworzyć warsztat, jak długo trwa terminowanie i jakiej jakości wyrób wolno wypuścić na rynek. O rzemiośle poza cechem piszemy w tekście „Partacze, jurydyki i osady służebne”.

Przez wieki zapotrzebowanie na rymarzy było ogromne, bo konie stanowiły podstawową siłę pociągową w transporcie i rolnictwie. Sytuacja zmieniła się wraz z rozwojem kolei, a potem motoryzacji — w XX wieku maszyny przejęły większość zadań koni, a wraz z nimi zniknęła większość zamówień.

Rymarstwo jest dziś zaliczane do zawodów zanikających, bo zapotrzebowanie na wyroby rymarskie jest ograniczone. Dla klienta to ważna informacja: warsztatów jest mało, terminy bywają długie, a wiedza o konstrukcji uprzęży nie jest już powszechna.

Rymarstwo dziś: konie, renowacje i pasy techniczne

Na przełomie XX i XXI wieku zawód przeżył ożywienie za sprawą turystyki konnej i jeździectwa. Powstały nowe stadniny i gospodarstwa uczące jazdy konnej, a wraz z nimi wróciło zapotrzebowanie na siodła i akcesoria.

Współczesne zamówienia to najczęściej:

• Wyroby dla jeździectwa — siodła, ogłowia, popręgi, akcesoria.
• Uprząż dla zaprzęgów — dla dorożkarzy, gospodarstw agroturystycznych, hodowców i pasjonatów.
• Prace dla rolników — tam, gdzie konie nadal pracują, a nie tylko pozują do zdjęć.
• Renowacje zabytków — siodła i uprzęże z muzeów, kolekcji i domów rodzinnych.
• Wyroby techniczne — pasy i elementy skórzane do maszyn, w tym do zabytkowych urządzeń w młynach i skansenach.

Rymarz bywa równocześnie rzemieślnikiem i konserwatorem: przy starym siodle musi rozpoznać, co jest oryginałem, a co późniejszą naprawą. To inna praca niż nowy wyrób — nie każdy warsztat ją prowadzi.

O co zapytać, zamawiając siodło lub uprząż

Dobry rymarz sam zada większość pytań, ale przygotowany klient rozmawia krócej i trafniej:

• Do czego ma służyć wyrób — rekreacja, zawody, praca w zaprzęgu, ekspozycja? Od tego zależy konstrukcja i materiał.
• Wymiary — przy uprzęży wymiary konia, przy siodle dopasowanie do grzbietu i do jeźdźca. Poproś o wskazówki, jak je zmierzyć.
• Rodzaj skóry i sposób szycia — ręcznie czy maszynowo, jaka grubość skóry, jakie nici. To pytania o trwałość, nie o szczegóły techniczne.
• Okucia — z jakiego metalu i dlaczego; czy będą wymienne, czy zintegrowane z elementem.
• Zakres renowacji — co zostaje z oryginału, a co jest dorabiane; przy zabytkach to pytanie o charakter pracy, nie tylko o cenę.
• Termin i wycena — wycena jest indywidualna, bo zależy od dopasowania, materiału i charakteru prac; nie ma tu sztywnego cennika.
• Serwis po zakupie — czy warsztat przeszyje i wyreguluje wyrób po sezonie używania.

Poproś też o zdjęcia podobnych realizacji. Rymarz, który potrafi powiedzieć „to siodło nie leży dobrze na tym koniu”, jest zwykle lepszym adresem niż ten, który obiecuje dopasować wszystko na odległość.

Gdzie szukać rymarza

Zacznij od katalogu rzemieślników i działu rymarz, a także od pokrewnego siodlarza. Pełna lista branż jest na stronie rzemiosła, a przy szukaniu warsztatu w okolicy pomaga podział na województwa.

Inspiracje i wyroby twórców znajdziesz na giełdzie wyrobów, a okazję do rozmowy z rzemieślnikami — na targach i kiermaszach w dziale imprezy. Jeśli znasz warsztat rymarski, którego u nas nie ma, zgłoś go przez formularz propozycji zmian. W katalogu znajdziesz też innych rzemieślników pracujących ze skórą — jak Paweł Pilarz, kaletnik z Małopolski.

Prowadzisz warsztat rymarski albo robisz siodła i uprząż na zamówienie? Dodaj profil z opisem pracowni i zdjęciami realizacji — klienci z całej Polski szukają właśnie takich adresów.

Załóż darmowy profil rzemieślnika →

Więcej o dawnych i współczesnych rzemiosłach przeczytasz w naszym blogu — między innymi o tym, skąd wzięło się słowo „rzemieślnik”. Podstawowe informacje o tym fachu znajdziesz też w haśle „Rymarstwo” w Wikipedii.