Zabawkarz — drewniane zabawki, które przechodzą z pokolenia na pokolenie

Zabawkarz to rzemieślnik, który z kawałka drewna potrafi zrobić konia na biegunach, samochodzik z kręcącymi się kołami albo komplet klocków, po których zostaną ślady zębów kolejnych dzieci w rodzinie. W czasach, gdy większość zabawek wyjeżdża z fabryk, praca zabawkarza jest wolniejsza, droższa i właśnie dlatego inna — liczysz się z tym, że przedmiot ma przetrwać nie jedno dzieciństwo, a czasem i dwa.

Drewniane zabawki ludowe z Polski — ręcznie wykonane i malowane formy, które dziś trafiają głównie do kolekcji i do domów. Fot. Zalasem1 (CC BY 4.0), Wikimedia Commons

Kim jest zabawkarz i czym różni się od fabryki zabawek

Zabawkarz to zawód rzemieślniczy z bardzo starej rodziny. Zabawki z drewna robiono w Europie od stuleci, a od XVII wieku powstawały nawet cechy rzemieślnicze specjalizujące się w ich produkcji — ręcznie rzeźbionych i malowanych. Dziś zabawkarz najczęściej pracuje sam albo w małej pracowni: sam projektuje formę, sam toczy i struga, sam składa i wykańcza. To zupełnie inna logika niż w fabryce, gdzie ten sam element powstaje tysiące razy w jednym wzorze i z jednakową tolerancją.

Rzemieślnik widzi dziecko, dla którego pracuje — jego wiek, wielkość dłoni, sposób chwytania. Dlatego drewniane zabawki na zamówienie mają grubsze uchwyty, większe kółka i zaokrąglone krawędzie. I właśnie dlatego trudniej je zniszczyć.

Drewno do zabawek — od lipy do buku

Wybór gatunku to pierwsza poważna decyzja w pracowni. Nie każde drewno nadaje się na zabawkę, a inne gatunki sprawdzają się na korpus, inne na koła czy osie. Rzemieślnicy pracują na drewnie sezonowanym — takim, które przeschło i nie będzie już pracowało po skręceniu zabawki.

• Lipa — miękkie, jasne drewno, łatwe w struganiu i rzeźbieniu; klasyka na korpusy, figurki i elementy malowane.
• Olcha — lekka, o ciepłym odcieniu, dobrze się toczy i przyjmuje bejce.
• Buk — twardy i gęsty, dlatego świetnie znosi uderzenia; typowy materiał na klocki i elementy konstrukcyjne.
• Klon i jesion — sprężyste i odporne na ścieranie, przydają się na osie, kółka i drobne mechanizmy.
• Sosna — dostępna i tania, ale miękka; dobra na większe formy, słabsza tam, gdzie potrzebna precyzja.

Ważna jest też wilgotność: drewno zbyt mokre po skręceniu zabawki zacznie pracować i elementy zaczną się rozjeżdżać albo pękać.

Jak powstaje drewniany konik albo samochodzik

Proces bywa różny w zależności od formy, ale szkielet pracy jest zwykle podobny. Warto go znać, bo z niego wynika, ile czasu trzeba zarezerwować na zamówienie — zwłaszcza przed świętami.

1. Projekt i rysunek — ustalenie proporcji, wieku odbiorcy, wielkości elementów. Na tym etapie warto pokazać rzemieślnikowi zdjęcie inspiracji.
2. Wybór i przygotowanie materiału — wycięcie deski lub kloca, sprawdzenie słoja i ukrytych wad drewna.
3. Zgrubna obróbka — cięcie, toczenie lub rzeźbienie bryły; tu powstaje charakter formy.
4. Szlifowanie — kolejne gradacje papieru, aż powierzchnia będzie gładka w dotyku, także w miejscach, których nie widać.
5. Montaż elementów ruchomych — koła, osie, zawieszki; tu decyduje się, czy zabawka będzie się toczyć i czy nic nie wypadnie.
6. Wykończenie — olej, wosk albo farby i lakiery przeznaczone do zabawek, z atestem.
7. Kontrola i wyschnięcie — sprawdzenie krawędzi, stabilności, braku ostrych elementów; powłoka musi odpowiednio utwardnieć.

Krótka seria — kilka koników czy komplet klocków — to zwykle praca na dni, nie na godziny. Konkretny termin ustala się indywidualnie z warsztatem.

Bezpieczeństwo: co musi mieć zabawka z drewna

Zabawka to nie zwykły przedmiot dekoracyjny — podlega osobnym wymaganiom. W Unii Europejskiej zabawki wprowadzane na rynek muszą być oznakowane symbolem CE i spełniać zharmonizowaną normę EN 71, która opisuje m.in. właściwości mechaniczne i fizyczne, palność oraz migrację pierwiastków z materiałów. Dobry rzemieślnik nie traktuje tego jako biurokracji, ale jako listę rzeczy do sprawdzenia przed wydaniem zabawki.

Wymóg	Co to znaczy w praktyce
Oznakowanie CE i norma EN 71	Zabawka jest zgodna z wymaganiami bezpieczeństwa; producent lub wytwórca bierze za to odpowiedzialność.
Farby i lakiery z atestem	Powłoka przeznaczona do zabawek, bezpieczna także wtedy, gdy dziecko bierze przedmiot do ust.
Brak małych, odłączalnych elementów	Kluczowe przy najmłodszych — element, który da się połknąć, jest zagrożeniem.
Zakrąglone krawędzie i brak drzazg	Efekt szlifowania i wykończenia, nie „dodatek”.
Odpowiedni wiek na opakowaniu	Informacja, dla kogo zabawka jest przeznaczona i kiedy wymaga nadzoru dorosłego.

Atest farb — pytanie, które warto zadać

Jeśli zamawiasz zabawkę dla niemowlęcia, zapytaj wprost o atest użytych farb i o to, czy wszystkie elementy są trwale zamocowane. To pytanie, które zadaje każdy świadomy rodzic.

Zabawki ludowe i ich drugie życie

Drewniana zabawka ma w Polsce długą historię. Proste formy — koń na patyku, który z czasem wyewoluował w konia na biegunach — znane były od stuleci, a najstarsze ślady zabawek na ziemiach polskich to między innymi lalka z patyka znaleziona na Wolinie, datowana na IX–XII wiek, oraz korpus lalki z Elbląga z XIII wieku, z otworami na ruchome ramiona. Historia zabawek jako takich jest jeszcze dłuższa — więcej o niej przeczytasz w haśle „Zabawka” w Wikipedii.

Sprzedaż drewnianych zabawek na targu w Leżajsku, 1975 r. — zabawki wędrowały z warsztatów prosto na stragany. Fot. Józef Burszta (CC BY-SA 3.0 PL), Cyfrowe Archiwum AMU / Wikimedia Commons

Zabawki ludowe były robione z tego, co było pod ręką, i malowane tym, co dawało kolor. Dziś te same formy — koniki, ptaszki, klepaki, wózki — ogląda się głównie w muzeach etnograficznych i na kiermaszach rękodzieła. Ale wracają też do domów, jako świadomy wybór: przedmiot z jednego kawałka drewna, bez baterii, bez ekranu i bez plastikowego pudełka.

O co zapytać zabawkarza przed zamówieniem

Dobra rozmowa z warsztatem oszczędza tygodni rozczarowania. Kilka pytań, które warto zadać na początku:

• Dla jakiego wieku jest zabawka i czy rzemieślnik wykona ją w wersji bezpiecznej dla najmłodszych.
• Z jakiego drewna powstanie i czy będzie widoczna struktura słoja.
• Czym będzie wykończona — olej, wosk czy farba — i czy powłoka ma atest do zabawek.
• Czy da się ją naprawić, jeśli po latach pęknie lub obluzuje się koło.
• Ile czasu potrzeba na wykonanie i czy termin obejmuje sezonowanie powłoki.

Wielu zabawkarzy prowadzi własne karty wzorów i po latach potrafi odtworzyć ten sam model — dlatego warto zapytać, czy zamówienie to początek serii.

Prezent, który nie trafia do kosza

Drewniana zabawka starzeje się inaczej niż plastikowa: zamiast pękać, nabiera patyny. Zarysowania na korpusie to ślad używania, nie wada. Dlatego warto od razu zapytać, jak o przedmiot dbać.

• Przecierać wilgotną, nie mokrą szmatką — drewno nie lubi długiego kontaktu z wodą.
• Nie zostawiać na kaloryferze ani w pełnym słońcu przez dłuższy czas.
• Odnawiać olejem lub woskiem do drewna przeznaczonym do zabawek, gdy powierzchnia zacznie matowieć.
• Nie moczyć w zmywarce i nie dezynfekować agresywnymi środkami — nawet jeśli zabawka wygląda jak plastikowa.

Możliwość naprawy i odnowienia sprawia, że drewniana zabawka bywa tańsza w przeliczeniu na lata niż kilka jej plastikowych następców.

Gdzie szukać zabawkarza

Zabawkarstwo to zawód niszowy — nie ma go w każdym mieście. Zacznij od katalogu rzemieślników i działu zabawkarz, gdzie zobaczysz, jak ten zawód sąsiaduje ze stolarstwem, rzeźbą w drewnie czy rękodziełem. Pełną listę branż znajdziesz na stronie rzemiosła.

Gotowe wyroby znajdziesz na giełdzie wyrobów, a twórców osobiście — na kiermaszach i targach rzemiosła wymienionych w dziale imprezy. Zabawkarza, którego u nas brakuje, możesz zgłosić przez formularz propozycji zmian.

Jesteś zabawkarzem? Dodaj profil z opisem warsztatu i zdjęciami prac — klienci trafiają do nas z całej Polski, z podziałem na województwa.

Załóż darmowy profil rzemieślnika →

Więcej o rzemiośle i jego historii przeczytasz w naszym blogu — między innymi o tym, skąd wzięło się słowo „rzemieślnik” i jak dawniej pracowały cechy.